სიახლეები

სტრასბურგის სასამართლო და ადამიანის უფლებები — ადვოკატები მარიამ ჭყონია და ლაშა ჯანიბეგაშილი

1950 წელს, მეორე მსოფლიო ომის სასტიკი გამოცდილების ფონზე, ევროპის საბჭოს წევრმა სახელმწიფოებმა ხელი მოაწერეს ისტორიულ დოკუმენტს — ადამიანის უფლებათა ევროპულ კონვენციას (ECHR). ეს კონვენცია არ იყო უბრალო პოლიტიკური განცხადება. ეს იყო სამართლებრივად სავალდებულო ჩარჩო, რომელმაც ევროპის ყველა მოქალაქეს კონკრეტული, აღსრულებადი უფლებები მიანიჭა — და შექმნა ინსტიტუტი, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო სტრასბურგში, რომელიც ამ უფლებების დარღვევის შემთხვევაში სახელმწიფოს პასუხისმგებელს ხდის.

საქართველო კონვენციის სრულუფლებიანი მხარეა. ეს ნიშნავს: ყველა ქართველ მოქალაქეს, ვისი კონვენციური უფლებებიც ეროვნულ დონეზე ვერ იქნა დაცული, შეუძლია სტრასბურგს მიმართოს. ეს შესაძლებლობა ყოველწლიურად ათასობით ადამიანი იყენებს — და ხშირად, ისტორიული გადაწყვეტილებები სახელმწიფოების წინააღმდეგ, ერთი ადამიანის ინდივიდუალური სარჩელით იწყება.

I. კონვენციის ისტორიული კონტექსტი: ომის შემდეგ

მეორე მსოფლიო ომი ევროპას ასწავლა, რასაც ადამიანი ადამიანს შეუძლია. ნაციონალ-სოციალიზმი, ჰოლოკოსტი, სისტემური წამება, მილიონობით სიცოცხლის განადგურება — ეს ყველაფერი კანონიერ, სახელმწიფოებრივ სისტემაში ხდებოდა. ომის შემდეგ ევროპელმა პოლიტიკოსებმა გარდაუვალი დასკვნა გამოიტანეს: ეროვნული კანონი, მარტო, ვერ დაიცავს ადამიანს. საჭიროა ზეროვნული გარანტია.

1949 წელს დაფუძნდა ევროპის საბჭო. 1950 წლის 4 ნოემბერს, რომში, ხელი მოეწერა კონვენციას. 1953 წელს ის ძალაში შევიდა. თავდაპირველ ხელმომწერ სახელმწიფოებს შორის — გაერთიანებული სამეფო, საფრანგეთი, გერმანია, იტალია, ბელგია, ნიდერლანდები. დღეს 46 სახელმწიფო — 800 მილიონზე მეტი ადამიანი — კონვენციის ქვეშ იმყოფება. საქართველო 1999 წელს გახდა ევროპის საბჭოს წევრი.

“კონვენცია ევროპის ცივილიზაციის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი სამართლებრივი მიღწევაა. ის ადამიანს სახელმწიფოს ძალადობის წინააღმდეგ იცავს — ამ უფლებების აღსრულება დადაცვა ქაღალდზე კი არ რჩება, მინისტრთა კომიტეტი უზრუნველყოფს მის აღსრულებას სტრასბურგის სასამართლო კი ამ დაცვის სიმკაცრეს უზრუნველყოფს.”

— ლაშა ჯანიბეგაშვილი, ადვოკატი

II. კონვენციის ძირითადი უფლებები — სრული მიმოხილვა

კონვენცია 18 ძირითად მუხლს ითვლის, თითოეული — ფუნდამენტური ადამიანური ღირებულების სამართლებრივ გარანტიაა. განვიხილოთ ყველა მთავარი მუხლი პრაქტიკული კუთხით.

1 მუხლი სიცოცხლის უფლება

ყველას სიცოცხლე კანონით არის დაცული.

სიცოცხლის უფლება კონვენციის ყველაზე ფუნდამენტური გარანტიაა. ეს მუხლი სახელმწიფოს ორ ვალდებულებას ადგენს: (1) ნეგატიური — სახელმწიფო თვითონ არ მოართმევს სიცოცხლეს უკანონოდ; (2) პოზიტიური — სახელმწიფო ვალდებულია დაიცვას ადამიანი სხვა პირის ან ორგანიზაციის მხრიდან სიცოცხლის საფრთხისგან.

სტრასბურგის სასამართლომ ამ მუხლიდან განავითარა სახელმწიფოს ვალდებულება, ეფექტური გამოძიება ჩაატაროს ყველა სიკვდილის შემთხვევაში, სადაც სახელმწიფო ორგანოები ჩართულნი არიან. McCann and Others v. UK (1995) — ისტორიული გადაწყვეტილება, სადაც სასამართლომ გაერთიანებული სამეფო პასუხისმგებელ სახელმწიფოდ ცნო IRA-ს წევრების ჯიბრალტარში მოკვლის გამო.

მე-3 მუხლი — წამების აბსოლუტური აკრძალვა

მე-3 მუხლი — წამების აკრძალვა

არავის შეიძლება დაექვემდებაროს წამება, არაადამიანური ან დამამცირებელი მოპყრობა ან სასჯელი.

მე-3 მუხლი კონვენციაში ერთ-ერთი იშვიათი „აბსოლუტური“ უფლებაა — ანუ ეს უფლება არ ექვემდებარება ნებისმიერ შეზღუდვას, გამონაკლისს, ომის ან საგანგებო მდგომარეობის დროსაც კი. სახელმწიფოს არ შეუძლია თქვას: „უსაფრთხოების ინტერესებიდან გამომდინარე, ეს პიროვნება წამება ”დაიმსახურა.“ ეს გამართლება კონვენციაში არ არსებობს.

სასამართლომ „წამების“ ცნება ფართოდ განმარტა: ეს არ არის მხოლოდ ფიზიკური ძალადობა შსაძლოა. სისტემატური ფსიქოლოგიური ზეწოლა, მძიმე პირობებში პატიმრობა, დამამცირებელი მოპყრობა — ყველა ეს ამ მუხლის ქვეშ ხვდება. Gäfgen v. Germany (2010) — სახელმწიფო მე-3 მუხლს არღვევს, თუნდაც ეს ცოდნა სხვა ადამიანის სიცოცხლის გადარჩენას ემსახურებოდეს.

მე-5 მუხლი — თავისუფლებისა და უსაფრთხოების უფლება

ამ მუხლით ადამიანის დაპატიმრება მხოლოდ კანონით მკაცრად განსაზღვრულ გარემოებებში შეიძლება. ყველა სხვა პატიმრობა — თვითნებური პატიმრობაა. ეს მუხლი კონვენციაში ყველაზე ხშირად დარღვეული მუხლია — ვინაიდან პრაქტიკაში სახელმწიფოები ხშირად პატიმარს ჭირდება კანონიერი ფორმალობების ნაცვლად ოპერატიული ინტერესებით.

ამ მუხლიდან გამომდინარე, დაპატიმრებულ ადამიანს სამი უფლება ეკუთვნის: (1) ინფორმაცია — პატიმრობის მიზეზი; (2) სასამართლო — დაუყოვნებლივ, დაპატიმრებიდან გონივრულ ვადაში; (3) კომპენსაცია — თუ პატიმრობა უკანონო იყო.

თავისუფლებისა და პირადი უსაფრთხოების უფლება — როდის არის დაკავება ან დაპატიმრება კანონიერი?

თავისუფლება ადამიანის ერთ-ერთი ფუნდამენტური უფლებაა. ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის მე-5 მუხლი იცავს თითოეულ პირს უკანონო დაკავებისა და დაპატიმრებისგან. ამ მუხლის მთავარი პრინციპი მარტივია: ადამიანს თავისუფლება არ შეიძლება აღეკვეთოს თვითნებურად, დაუსაბუთებლად ან კანონით დადგენილი პროცედურის დარღვევით.

ევროპული სტანდარტით, სახელმწიფოს არ აქვს უფლება ადამიანი დააკავოს მხოლოდ იმიტომ, რომ ის „არ მოსწონს“, „საეჭვოა“ ან „უხერხულია“. თავისუფლების აღკვეთა დასაშვებია მხოლოდ მკაცრად განსაზღვრულ შემთხვევებში და მხოლოდ კანონიერი პროცედურის დაცვით.

რა იცავს კონვენციის მე-5 მუხლი?

კონვენციის მე-5 მუხლი იცავს ორ ძირითად უფლებას:

თავისუფლების უფლებას — არავინ უნდა იქნეს დაპატიმრებული ან დაკავებული უკანონოდ;
პირადი უსაფრთხოების უფლებას — სახელმწიფომ არ უნდა გამოიყენოს დაკავება როგორც ზეწოლის, დაშინების ან პოლიტიკური/პირადი ანგარიშსწორების ინსტრუმენტი.

ეს მუხლი განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია სისხლის სამართლის საქმეებში, მაგრამ მისი გამოყენება შესაძლებელია სხვა შემთხვევებშიც, მაგალითად დეპორტაციის, ექსტრადიციის, არასრულწლოვნის მოთავსების, ფსიქიატრიული დაწესებულების ან სხვა იძულებითი შეზღუდვის დროს.

როდის შეიძლება ადამიანის თავისუფლების აღკვეთა?

კონვენციის მე-5 მუხლი ჩამოთვლის იმ შემთხვევებს, როდესაც დაკავება ან დაპატიმრება შეიძლება იყოს კანონიერი. ეს ჩამონათვალი დახურულია — ანუ სახელმწიფოს არ შეუძლია სხვა დამატებითი საფუძვლის გამოგონება.

1. სასამართლოს მიერ მსჯავრდებული პირის კანონიერი პატიმრობა

თუ პირი უკვე დამნაშავედ ცნო უფლებამოსილმა სასამართლომ და სასჯელის სახით განესაზღვრა თავისუფლების აღკვეთა, მისი პატიმრობა შეიძლება იყოს კანონიერი.

მაგრამ აქაც აუცილებელია, რომ:

განაჩენი გამოიტანოს უფლებამოსილმა სასამართლომ;
პროცესი იყოს სამართლიანი;
სასჯელი იყოს კანონით გათვალისწინებული;
აღსრულება მოხდეს კანონით დადგენილი წესით.

2. სასამართლოს ბრძანების შეუსრულებლობის გამო დაკავება

პირის დაკავება შეიძლება დასაშვები იყოს მაშინაც, როდესაც იგი არ ასრულებს სასამართლოს კანონიერ ბრძანებას ან აუცილებელია კანონით გათვალისწინებული ვალდებულების შესრულების უზრუნველყოფა.

მაგალითად, თუ პირი განზრახ არ ემორჩილება სასამართლოს სავალდებულო განჩინებას, სახელმწიფოს შეიძლება ჰქონდეს უფლება გამოიყენოს იძულებითი მექანიზმი.

თუმცა ასეთი დაკავებაც უნდა იყოს:

პროპორციული;
კანონით გათვალისწინებული;
დასაბუთებული;
აუცილებელი კონკრეტულ ვითარებაში.

3. დანაშაულის საფუძვლიანი ეჭვის არსებობისას დაკავება

ყველაზე პრაქტიკული და ხშირი შემთხვევაა პირის დაკავება მაშინ, როდესაც არსებობს საფუძვლიანი ეჭვი, რომ მან ჩაიდინა სამართალდარღვევა ან დანაშაული.

აქ მთავარი სიტყვაა — საფუძვლიანი ეჭვი.

ეს არ ნიშნავს უბრალო ვარაუდს. პოლიციას ან საგამოძიებო ორგანოს უნდა ჰქონდეს კონკრეტული ფაქტები, მტკიცებულებები ან გარემოებები, რომლებიც ობიექტურად აჩენს ეჭვს პირის მიერ დანაშაულის ჩადენაზე.

დაკავება შეიძლება გამართლდეს, თუ არსებობს საჭიროება:

პირი წარედგინოს უფლებამოსილ ორგანოს;
თავიდან იქნეს აცილებული ახალი დანაშაული;
აღიკვეთოს მიმალვის რისკი;
დაცული იყოს გამოძიების ინტერესები.

მაგრამ დაკავება არ შეიძლება იყოს ფორმალური ან ავტომატური. ყოველი შემთხვევა ინდივიდუალურად უნდა შეფასდეს.

4. არასრულწლოვნის დაკავება ან მოთავსება აღმზრდელობითი ზედამხედველობის მიზნით

არასრულწლოვნის თავისუფლების შეზღუდვა განსაკუთრებით ფრთხილად უნდა შეფასდეს. კონვენცია უშვებს არასრულწლოვნის დაკავებას მხოლოდ მაშინ, როდესაც ეს ხდება კანონიერი ბრძანების საფუძველზე და მიზნად ისახავს:

აღმზრდელობით ზედამხედველობას;
არასრულწლოვნის უფლებამოსილი ორგანოს წინაშე წარდგენას.

ამ ტიპის ღონისძიება არ უნდა იყოს დასჯის ინსტრუმენტი, თუ ამის სამართლებრივი საფუძველი არ არსებობს. მთავარი აქ ბავშვის საუკეთესო ინტერესებია.

5. საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ან სპეციფიკური მდგომარეობის გამო დაკავება

კონვენცია ასევე უშვებს გარკვეულ შემთხვევებში პირის დაკავებას საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ან სპეციალური მდგომარეობის გამო.

მაგალითად:

გადამდები დაავადების გავრცელების თავიდან ასაცილებლად;
ფსიქიკური ჯანმრთელობის მძიმე მდგომარეობისას;
ალკოჰოლიზმის ან ნარკოდამოკიდებულების გარკვეულ სამართლებრივ შემთხვევებში;
მაწანწალობის კონკრეტულ კანონიერ შემთხვევებში.

თუმცა ასეთი დაკავება არ შეიძლება იყოს თვითნებური. სახელმწიფომ უნდა დაამტკიცოს, რომ თავისუფლების შეზღუდვა აუცილებელი იყო და ნაკლებად მკაცრი საშუალებით მიზნის მიღწევა შეუძლებელი იყო.

6. უკანონო მიგრაცია, დეპორტაცია ან ექსტრადიცია

დაკავება შეიძლება დასაშვები იყოს იმ შემთხვევაშიც, თუ პირი ქვეყანაში უკანონოდ შედის ან მის მიმართ მიმდინარეობს:

გაძევების პროცედურა;
დეპორტაცია;
ექსტრადიცია;
ქვეყნის ტერიტორიაზე უკანონო შესვლის აღკვეთა.

მაგრამ ასეთი დაკავება არ უნდა გაგრძელდეს უსასრულოდ. სახელმწიფომ უნდა იმოქმედოს აქტიურად, პროცედურა უნდა მიმდინარეობდეს რეალურად და დაკავება უნდა იყოს საჭირო კონკრეტული მიზნის მისაღწევად.

დაკავებულ პირს დაუყოვნებლივ უნდა ეცნობოს დაკავების მიზეზი

კონვენციის მე-5 მუხლის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი გარანტიაა, რომ დაკავებულ პირს მისთვის გასაგებ ენაზე დაუყოვნებლივ უნდა ეცნობოს:

რატომ დააკავეს;
რა ფაქტებზეა საუბარი;
რა ბრალდება ან ეჭვი არსებობს მის მიმართ;
რა სამართლებრივი საფუძვლით შეეზღუდა თავისუფლება.

ეს არ უნდა იყოს ზოგადი ფრაზა: „დაკავებული ხართ კანონის საფუძველზე“. დაკავებულმა რეალურად უნდა გაიგოს, რას ედავებიან და რატომ არის შეზღუდული მისი თავისუფლება.

დაკავებული პირი სწრაფად უნდა წარედგინოს მოსამართლეს

თუ პირი დაკავებულია დანაშაულის ჩადენის საფუძვლიანი ეჭვის გამო, იგი დაუყოვნებლივ უნდა წარედგინოს მოსამართლეს ან სხვა კანონით უფლებამოსილ სასამართლო მოხელეს.

ეს გარანტია იცავს ადამიანს პოლიციის ან საგამოძიებო ორგანოს თვითნებობისგან.

მოსამართლემ უნდა შეამოწმოს:

არსებობდა თუ არა დაკავების სამართლებრივი საფუძველი;
იყო თუ არა დაკავება აუცილებელი;
არსებობს თუ არა პატიმრობის გაგრძელების რეალური საჭიროება;
შეიძლება თუ არა პირის გათავისუფლება გირაოთი ან სხვა გარანტიით.

პატიმრობის საკითხი უნდა განიხილოს სასამართლომ გონივრულ ვადაში

დაკავებულ პირს აქვს უფლება, მისი საქმე განიხილოს სასამართლომ გონივრულ ვადაში ან იგი გათავისუფლდეს საქმის განხილვის განმავლობაში.

ეს ნიშნავს, რომ სახელმწიფო ვერ დატოვებს ადამიანს პატიმრობაში მხოლოდ ზოგადი ფრაზებით:

„მიმალვის საფრთხეა“;
„გამოძიებას შეუშლის ხელს“;
„დანაშაულს ჩაიდენს“.

ასეთი არგუმენტები უნდა იყოს კონკრეტული ფაქტებით გამყარებული. წინააღმდეგ შემთხვევაში პატიმრობა შეიძლება ჩაითვალოს უკანონოდ ან არაპროპორციულად.

დაკავებულს აქვს უფლება გაასაჩივროს პატიმრობა

ყველას, ვისაც თავისუფლება აღეკვეთა დაკავებით ან დაპატიმრებით, აქვს უფლება მიმართოს სასამართლოს.

სასამართლომ უნდა განიხილოს:

იყო თუ არა დაკავება კანონიერი;
იყო თუ არა პატიმრობა აუცილებელი;
დაიცვა თუ არა სახელმწიფომ პროცედურა;
უნდა გათავისუფლდეს თუ არა პირი.

ეს უფლება რეალური უნდა იყოს და არა ფორმალური. სასამართლომ არ უნდა დააკოპიროს პროკურატურის პოზიცია. მან დამოუკიდებლად უნდა შეაფასოს თავისუფლების შეზღუდვის კანონიერება.

უკანონო დაკავებისთვის პირს აქვს კომპენსაციის უფლება

კონვენციის მე-5 მუხლის მე-5 პუნქტი პირდაპირ ადგენს, რომ თუ პირი დააკავეს ან დააპატიმრეს ამ მუხლის მოთხოვნების დარღვევით, მას აქვს კომპენსაციის ქმედითი უფლება.

ეს ნიშნავს, რომ უკანონო დაკავება მხოლოდ ფორმალურად არ უნდა დაფიქსირდეს. პირს უნდა ჰქონდეს რეალური შესაძლებლობა მოითხოვოს ზიანის ანაზღაურება.

კომპენსაცია შეიძლება უკავშირდებოდეს:

უკანონო პატიმრობით გამოწვეულ მორალურ ზიანს;
რეპუტაციულ ზიანს;
შემოსავლის დაკარგვას;
ფსიქოლოგიურ ზიანს;
ოჯახის და პირადი ცხოვრების დაზიანებას.

რატომ არის ეს მუხლი მნიშვნელოვანი პრაქტიკაში?

თავისუფლების უფლება არის დაცვის ბოლო ხაზი სახელმწიფოს ძალაუფლების წინააღმდეგ. როდესაც ადამიანი დაკავებულია, იგი მთლიანად სახელმწიფო კონტროლის ქვეშ ექცევა. ამიტომ ევროპული კონვენცია მოითხოვს, რომ დაკავება იყოს მკაცრად კონტროლირებული.

დაკავება ან პატიმრობა შეიძლება ჩაითვალოს უკანონოდ, თუ:

არ არსებობდა საფუძვლიანი ეჭვი;
პირს არ განემარტა დაკავების მიზეზი;
იგი დროულად არ წარედგინა მოსამართლეს;
სასამართლომ პატიმრობა დაუსაბუთებლად დატოვა ძალაში;
პატიმრობის გაგრძელება ეფუძნებოდა ზოგად და შაბლონურ ფრაზებს;
პირს არ ჰქონდა რეალური გასაჩივრების საშუალება;
უკანონო დაკავების შემდეგ კომპენსაცია არ მიეცა.

ევრო კონვენციის მე5 მუხლი

ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის მე-5 მუხლი ადგენს მკაცრ სტანდარტს: თავისუფლების აღკვეთა შეიძლება მხოლოდ კანონით, მხოლოდ აუცილებელ შემთხვევაში და მხოლოდ პროცედურული გარანტიების დაცვით.

სახელმწიფოს არ აქვს უფლება დაკავება გამოიყენოს როგორც ზეწოლის, დაშინების ან გამოძიების გამარტივების ინსტრუმენტი. ყოველი დაკავება უნდა იყოს დასაბუთებული, კონტროლირებადი და სასამართლოს მიერ რეალურად შემოწმებადი.

თუ დაკავება ან პატიმრობა მოხდა კანონის დარღვევით, პირს აქვს უფლება მოითხოვოს გათავისუფლება, გადაწყვეტილების გადახედვა და კომპენსაცია.

თავისუფლებისა და პირადი უსაფრთხოების უფლება — კონვენციის მე-5 მუხლი

მე-6 მუხლი — სამართლიანი სასამართლო

ყველას უფლება აქვს, სამართლიანი და საჯარო განხილვა ჰქონდეს გონივრულ ვადაში, დამოუკიდებელი და მიუკერძოებელი სასამართლოს მიერ.

მე-6 მუხლი ადამიანის უფლებათა ევროპულ სასამართლოში ყველაზე ხშირად გასაჩივრებული მუხლია. ის სამ ქვეგარანტიას ადგენს: სამართლიანი სასამართლო პროცესი (fair trial), გონივრული ვადა, დამოუკიდებელი მოსამართლე.

მუხლი 6 — სამართლიანი სასამართლო განხილვის უფლება

სამართლიანი სასამართლო არის ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის ერთ-ერთი ცენტრალური გარანტია. კონვენციის მე-6 მუხლი იცავს ადამიანის უფლებას, მისი საქმე განიხილოს დამოუკიდებელმა, მიუკერძოებელმა და კანონით შექმნილმა სასამართლომ.

ეს მუხლი გამოიყენება როგორც სისხლის სამართლის საქმეებზე, ისე სამოქალაქო უფლებებსა და ვალდებულებებთან დაკავშირებულ დავებზე. მისი მიზანია, რომ სასამართლო პროცესი არ იყოს ფორმალური, წინასწარ გადაწყვეტილი ან ერთ-ერთი მხარის სასარგებლოდ მიკერძოებული.

რას ნიშნავს სამართლიანი სასამართლო?

სამართლიანი სასამართლო არ ნიშნავს მხოლოდ იმას, რომ ადამიანს მისცეს სასამართლოში შესვლის უფლება. ეს ნიშნავს სრულ პროცესუალურ სტანდარტს, სადაც მხარეს აქვს რეალური შესაძლებლობა დაიცვას საკუთარი პოზიცია.

კონვენციის მე-6 მუხლის მიხედვით, სამართლიანი სასამართლო მოიცავს:

დამოუკიდებელ და მიუკერძოებელ მოსამართლეს;
საქმის განხილვას გონივრულ ვადაში;
საჯარო განხილვას;
მხარეთა თანასწორობას;
მტკიცებულებების რეალურ შეფასებას;
დასაბუთებულ სასამართლო გადაწყვეტილებას;
ბრალდებულის უდანაშაულობის პრეზუმფციას;
ადვოკატის დახმარების უფლებას.

დამოუკიდებელი და მიუკერძოებელი სასამართლო

ადამიანს აქვს უფლება, მისი საქმე განიხილოს ისეთმა სასამართლომ, რომელიც არ არის დამოკიდებული აღმასრულებელ ხელისუფლებაზე, პროკურატურაზე, პოლიციაზე, პოლიტიკურ გავლენაზე ან რომელიმე კერძო ინტერესზე.

დამოუკიდებელი სასამართლო ნიშნავს, რომ მოსამართლე გადაწყვეტილებას იღებს მხოლოდ კანონისა და საქმის მასალების საფუძველზე.

მიუკერძოებელი სასამართლო ნიშნავს, რომ მოსამართლეს არ უნდა ჰქონდეს წინასწარი პოზიცია, პირადი დაინტერესება ან ისეთი ქცევა, რომელიც გონივრულ ეჭვს აჩენს მის ობიექტურობაში.

თუ სასამართლო ერთი მხარის არგუმენტებს სრულად იღებს, ხოლო მეორე მხარის არსებით მტკიცებულებებს არ პასუხობს, შეიძლება დადგეს სამართლიანი სასამართლოს უფლების დარღვევის საკითხი.

კანონით შექმნილი სასამართლო

კონვენციის მე-6 მუხლი მოითხოვს, რომ პირის საქმე განიხილოს კანონით შექმნილმა სასამართლომ.

ეს ნიშნავს, რომ:

სასამართლოს უნდა ჰქონდეს კანონით დადგენილი კომპეტენცია;
მოსამართლე უნდა იყოს დანიშნული კანონიერად;
საქმე უნდა განიხილოს იმ სასამართლომ, რომელსაც კანონით აქვს შესაბამისი იურისდიქცია;
სასამართლომ არ უნდა გადააჭარბოს საკუთარი კომპეტენციის ფარგლებს.

თუ სასამართლო განიხილავს საკითხს, რომელიც რეალურად სხვა სახელმწიფოს ან სხვა ორგანოს იურისდიქციას ეკუთვნის, შეიძლება გაჩნდეს კითხვა, იყო თუ არა საქმე განხილული „კანონით დადგენილი სასამართლოს“ მიერ.

მხარეთა თანასწორობა

სამართლიანი სასამართლოს ერთ-ერთი მთავარი ელემენტია მხარეთა თანასწორობა.

ეს ნიშნავს, რომ არც ერთ მხარეს არ უნდა ჰქონდეს არამართლზომიერი უპირატესობა. ორივე მხარეს უნდა ჰქონდეს რეალური შესაძლებლობა:

წარადგინოს მტკიცებულებები;
დაუსვას კითხვები მოწმეებს;
გააპროტესტოს მეორე მხარის მტკიცებულებები;
მოითხოვოს ექსპერტიზა;
მიიღოს წვდომა საქმის მასალებზე;
მიიღოს დასაბუთებული პასუხი საკუთარ მთავარ არგუმენტებზე.

თუ სასამართლო ერთ მხარეს აძლევს სრულ შესაძლებლობას, ხოლო მეორე მხარის შუამდგომლობებს ფორმალურად ან დაუსაბუთებლად უარყოფს, ეს შეიძლება შეფასდეს როგორც მხარეთა თანასწორობის დარღვევა.

მტკიცებულებების შემოწმება და შეფასება

მე-6 მუხლი არ ავალდებულებს სტრასბურგის სასამართლოს, თავიდან შეაფასოს ყველა მტკიცებულება ისე, როგორც ეროვნული სასამართლო. თუმცა ევროპული სასამართლო ამოწმებს, იყო თუ არა მთლიანობაში პროცესი სამართლიანი.

პრობლემა შეიძლება წარმოიშვას, თუ:

სასამართლო დაეყრდნო სადავო ან სავარაუდოდ ყალბ დოკუმენტს;
არ ჩატარდა აუცილებელი ექსპერტიზა;
არ შეფასდა მტკიცებულების ავთენტურობა;
სასამართლომ არ უპასუხა მხარის არსებით არგუმენტს;
გადაწყვეტილება დაეფუძნა არადამაჯერებელ ან შეუმოწმებელ მასალას;
მხარეს არ მიეცა ეფექტური შესაძლებლობა დაედო ეჭვქვეშ მეორე მხარის მტკიცებულებები.

სამართლიანი პროცესი მოითხოვს არა მხოლოდ ფორმალურ განხილვას, არამედ ისეთი პირობების შექმნას, სადაც სასამართლოს შეუძლია რეალურად დაადგინოს ფაქტები.

დასაბუთებული სასამართლო გადაწყვეტილება

სასამართლო ვალდებულია, გადაწყვეტილებაში უპასუხოს მხარის არსებით არგუმენტებს.

ეს არ ნიშნავს, რომ მოსამართლემ ყველა მცირე დეტალზე უნდა დაწეროს ცალკე პასუხი. მაგრამ თუ მხარე აყენებს მნიშვნელოვან საკითხს — მაგალითად, დოკუმენტის გაყალბებას, იძულებას, მუქარას, იურისდიქციის არარსებობას ან მტკიცებულების სანდოობას — სასამართლომ ამაზე უნდა იმსჯელოს.

დასაბუთებული გადაწყვეტილება საჭიროა იმისთვის, რომ მხარემ გაიგოს:

რატომ წააგო ან მოიგო საქმე;
რომელი მტკიცებულება იქნა გაზიარებული;
რატომ უარყო სასამართლომ მისი არგუმენტები;
არსებობდა თუ არა რეალური სამართლებრივი ანალიზი.

დაუსაბუთებელი ან შაბლონური გადაწყვეტილება შეიძლება ეწინააღმდეგებოდეს სამართლიანი სასამართლოს პრინციპს.

გონივრულ ვადაში განხილვის უფლება

კონვენციის მე-6 მუხლი ასევე იცავს უფლებას, რომ საქმე განიხილოს გონივრულ ვადაში.

სასამართლო პროცესი არ უნდა გაგრძელდეს იმდენ ხანს, რომ ადამიანის უფლება პრაქტიკულად დაკარგოს მნიშვნელობა.

გონივრული ვადის შეფასებისას ითვალისწინებენ:

საქმის სირთულეს;
მხარეთა ქცევას;
სახელმწიფო ორგანოების მოქმედებას;
პროცესის გაჭიანურების მიზეზებს;
საქმის მნიშვნელობას განმცხადებლისთვის.

განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია სწრაფი განხილვა, როცა საქმე ეხება თავისუფლებას, ოჯახურ უფლებებს, ქონებას, სამსახურს, ჯანმრთელობას ან მნიშვნელოვან ფინანსურ ინტერესს.

უდანაშაულობის პრეზუმფცია

სისხლის სამართლის საქმეში ბრალდებული პირი ითვლება უდანაშაულოდ, სანამ მისი ბრალი კანონით დადგენილი წესით არ დამტკიცდება.

ეს ნიშნავს:

ბრალდებულს არ ევალება დაამტკიცოს საკუთარი უდანაშაულობა;
მტკიცების ტვირთი ეკისრება ბრალდების მხარეს;
საჯარო ორგანოებმა არ უნდა წარმოაჩინონ პირი დამნაშავედ საბოლოო განაჩენამდე;
სასამართლომ გადაწყვეტილება უნდა მიიღოს მხოლოდ მტკიცებულებებზე დაყრდნობით;
ეჭვი უნდა გადაწყდეს ბრალდებულის სასარგებლოდ.

უდანაშაულობის პრეზუმფცია ირღვევა, თუ სახელმწიფო ორგანოები პირს წინასწარ უწოდებენ დამნაშავეს, ან სასამართლო ისე მსჯელობს, თითქოს ბრალი უკვე დადასტურებულია.

ადვოკატის ყოლის უფლება

თუ პირს ბრალად ედება დანაშაულის ჩადენა, მას აქვს ადვოკატის დახმარების უფლება.

ეს უფლება განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია მაშინ, როდესაც:

პირი დაკავებულია;
საქმე რთულია;
არსებობს პატიმრობის საფრთხე;
ბრალდებული ვერ ერკვევა სამართლებრივ საკითხებში;
მეორე მხარეს წარმოადგენს სახელმწიფო;
პირს არ აქვს საკმარისი ფინანსური რესურსი.

თუ ბრალდებული ღარიბია და ადვოკატის დაქირავება არ შეუძლია, სახელმწიფომ გარკვეულ შემთხვევებში უნდა უზრუნველყოს უფასო იურიდიული დახმარება. ეს განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია მაშინ, როდესაც მართლმსაჯულების ინტერესები მოითხოვს, რომ პირი არ დარჩეს დაცვის გარეშე.

სამართლიანი სასამართლო სამოქალაქო საქმეებში

მე-6 მუხლი მხოლოდ სისხლის სამართლის საქმეებს არ ეხება. იგი ვრცელდება სამოქალაქო დავებზეც, თუ საქმე ეხება ადამიანის სამოქალაქო უფლებებსა და ვალდებულებებს.

მაგალითად:

ქონებრივ დავას;
ხელშეკრულების დავას;
საბანკო დავას;
შრომით დავას;
მემკვიდრეობას;
კომპენსაციას;
ადმინისტრაციულ გადაწყვეტილებას, რომელიც გავლენას ახდენს უფლებებზე;
პროფესიული საქმიანობის შეზღუდვას.

სამოქალაქო საქმეშიც ადამიანს უნდა ჰქონდეს რეალური შესაძლებლობა, წარადგინოს პოზიცია, გააპროტესტოს მტკიცებულებები და მიიღოს დასაბუთებული გადაწყვეტილება.

როდის შეიძლება დაირღვეს მე-6 მუხლი?

მე-6 მუხლის დარღვევის საკითხი შეიძლება დადგეს, თუ:

საქმე განიხილა არაკომპეტენტურმა ან მიკერძოებულმა სასამართლომ;
მოსამართლემ არ უპასუხა არსებით არგუმენტებს;
მხარეს არ მიეცა მტკიცებულებების წარდგენის შესაძლებლობა;
სასამართლომ არ შეამოწმა სადავო დოკუმენტის ნამდვილობა;
არ ჩატარდა აუცილებელი ექსპერტიზა;
გადაწყვეტილება დაეფუძნა არასანდო მტკიცებულებებს;
პროცესი გაგრძელდა არაგონივრულად დიდხანს;
ბრალდებულს არ მიეცა ადვოკატის დახმარება;
პირი წინასწარ გამოცხადდა დამნაშავედ;
მხარე რეალურად ვერ მონაწილეობდა პროცესში.

რატომ არის მე-6 მუხლი მნიშვნელოვანი?

სამართლიანი სასამართლო არის ის მექანიზმი, რომლის გარეშე სხვა უფლებების დაცვაც სუსტდება. თუ სასამართლო არ არის დამოუკიდებელი, მიუკერძოებელი და ეფექტური, ადამიანს პრაქტიკულად აღარ რჩება რეალური ინსტრუმენტი საკუთარი უფლებების დასაცავად.

მე-6 მუხლი იცავს არა მხოლოდ სასამართლოში შესვლის ფორმალურ უფლებას, არამედ მთლიანად პროცესის ხარისხს. სასამართლო პროცესი უნდა იყოს ისეთი, რომ ადამიანმა რეალურად იგრძნოს: მისი არგუმენტები მოისმინეს, მტკიცებულებები შეამოწმეს და გადაწყვეტილება მიიღეს კანონის საფუძველზე.

შეჯამება- ევრო კონვენციის მე-6 მუხლის

ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის მე-6 მუხლი ადგენს სამართლიანი სასამართლოს სტანდარტს. ეს მუხლი მოითხოვს, რომ ადამიანის საქმე განიხილოს დამოუკიდებელმა, მიუკერძოებელმა და კანონით შექმნილმა სასამართლომ.

სისხლის სამართლის საქმეში ადამიანი ითვლება უდანაშაულოდ, სანამ მისი ბრალი არ დამტკიცდება. მას აქვს ადვოკატის დახმარების უფლება, ხოლო საჭიროების შემთხვევაში სახელმწიფომ უნდა უზრუნველყოს უფასო იურიდიული დახმარება.

სამოქალაქო საქმეებში კი ადამიანს აქვს უფლება, მისი დავა გადაწყდეს სამართლიანად, გონივრულ ვადაში და დასაბუთებული გადაწყვეტილებით.

სამართლიანი სასამართლო არ არის ფორმალობა — ეს არის სახელმწიფოს ვალდებულება, უზრუნველყოს რეალური, მიუკერძოებელი და ეფექტური მართლმსაჯულება.

Dombo Beheer B.V. v. Netherlands (1993); Salduz v. Turkey (2008) — ადვოკატის გარეშე მოცემული ჩვენება ამ მუხლის დარღვევაა. ეს ქართული სამართლებრივი პრაქტიკისთვისაც კრიტიკული პრეცედენტია.

მე-7 მუხლი — კანონის გარეშე სასჯელის შეუძლებლობა

ადამიანი ვერ იქნება მსჯავრდებული ქმედებისთვის, რომელიც ჩადენის მომენტში დანაშაულად არ ითვლებოდა. ეს „nullum crimen sine lege“ პრინციპი — ლათინურად: „დანაშაული კანონის გარეშე შეუძლებელია“ — სამართლებრივი სახელმწიფოს ქვაკუთხედია. ამ პრინციპს ქართული სსსკ-ც შეიცავს; მისი კავშირი კონვენციასთან კი ნიშნავს: ქართული სასამართლოს გადაწყვეტილება, ამ პრინციპს რომ ეწინააღმდეგება, ECHR-ში გასაჩივრებადია.

მუხლი 7 — არავითარი სასჯელი კანონის გარეშე

ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის მე-7 მუხლი ადგენს ერთ-ერთ ყველაზე მნიშვნელოვან სამართლებრივ პრინციპს: არავინ შეიძლება დაისაჯოს ისეთი ქმედებისთვის, რომელიც მისი ჩადენის დროს არ წარმოადგენდა დანაშაულს კანონის მიხედვით.

ეს მუხლი იცავს ადამიანს სახელმწიფოს თვითნებური სისხლისსამართლებრივი დევნისგან. სახელმწიფოს არ აქვს უფლება პირს მოგვიანებით შეუქმნას დანაშაული, შეცვალოს სამართლებრივი შეფასება მის საზიანოდ ან გამოიყენოს უფრო მძიმე სასჯელი, ვიდრე იმ დროს იყო გათვალისწინებული, როდესაც ქმედება მოხდა.

რას ნიშნავს „არავითარი სასჯელი კანონის გარეშე“?

ეს პრინციპი ლათინურად ცნობილია როგორც:

nullum crimen, nulla poena sine lege

ანუ:

არ არსებობს დანაშაული და სასჯელი კანონის გარეშე.

პრაქტიკაში ეს ნიშნავს, რომ:

ქმედება დანაშაულად უნდა იყოს ცნობილი მის ჩადენამდე;
სისხლის სამართლის კანონი უნდა იყოს წინასწარ ხელმისაწვდომი;
კანონი უნდა იყოს საკმარისად ნათელი და განჭვრეტადი;
ადამიანს უნდა შეეძლოს წინასწარ გაიგოს, რა ქმედება არის დასჯადი;
სასამართლომ კანონი არ უნდა განმარტოს მოულოდნელად და პირის საზიანოდ;
პირს არ უნდა დაეკისროს უფრო მძიმე სასჯელი, ვიდრე ქმედების ჩადენის დროს იყო შესაძლებელი.

კანონი უნდა იყოს ნათელი და განჭვრეტადი

მე-7 მუხლი არ კმაყოფილდება მხოლოდ იმით, რომ რაღაც ტექსტი კანონში წერია. კანონი უნდა იყოს ისეთი, რომ მოქალაქემ შეძლოს მისი შინაარსის გაგება.

კანონი უნდა იყოს:

ხელმისაწვდომი;
გასაგები;
საკმარისად მკაფიო;
განჭვრეტადი;
არა თვითნებურად განმარტებადი.

თუ კანონი იმდენად ბუნდოვანია, რომ ადამიანი ვერ ხვდება, რა ქმედება შეიძლება ჩაითვალოს დანაშაულად, მაშინ შეიძლება დადგეს მე-7 მუხლის დარღვევის საკითხი.

აკრძალულია უკუძალის მქონე სისხლის სამართლის კანონი

მე-7 მუხლის მთავარი გარანტიაა უკუძალის აკრძალვა.

ეს ნიშნავს, რომ თუ ადამიანმა ქმედება ჩაიდინა იმ დროს, როდესაც ეს ქმედება დანაშაული არ იყო, სახელმწიფოს არ შეუძლია მოგვიანებით მიიღოს კანონი და ამ კანონის საფუძველზე დასაჯოს პირი.

მაგალითად, თუ კონკრეტული ქმედება 2020 წელს არ იყო დანაშაული, ხოლო 2024 წელს გახდა დანაშაული, ადამიანს არ შეიძლება 2020 წლის ქმედებისთვის დასჯა 2024 წლის კანონით.

აკრძალულია უფრო მძიმე სასჯელის გამოყენება

კონვენციის მე-7 მუხლი ასევე კრძალავს პირზე უფრო მძიმე სასჯელის დაკისრებას, ვიდრე ის სასჯელი, რომელიც მოქმედებდა დანაშაულის ჩადენის დროს.

ეს ნიშნავს:

თუ ქმედების ჩადენის დროს მაქსიმალური სასჯელი იყო 3 წელი, მოგვიანებით გაზრდილი 7-წლიანი სასჯელი არ შეიძლება უკუძალით გამოიყენონ;
თუ ახალი კანონი ამძიმებს პირის მდგომარეობას, იგი არ უნდა გავრცელდეს წარსულ ქმედებაზე;
სასამართლომ არ უნდა გააუარესოს პირის მდგომარეობა ახალი, უფრო მკაცრი სამართლებრივი განმარტებით.

პირის სასარგებლო კანონის გამოყენება

სისხლის სამართალში ზოგადი პრინციპია, რომ თუ ქმედების შემდეგ კანონი შემსუბუქდა, პირის სასარგებლოდ უნდა გავრცელდეს უფრო მსუბუქი კანონი.

ანუ თუ ახალი კანონი:

ამცირებს სასჯელს;
აუქმებს დანაშაულის შემადგენლობას;
ამსუბუქებს პასუხისმგებლობას;
ქმნის უფრო ხელსაყრელ სამართლებრივ მდგომარეობას,

მაშინ იგი უნდა შეფასდეს პირის სასარგებლოდ.

სასამართლოს განმარტება არ უნდა იყოს მოულოდნელი

სისხლის სამართლის კანონს სასამართლო განმარტავს, მაგრამ ეს განმარტება არ უნდა იყოს ისეთი მოულოდნელი, რომ ადამიანს წინასწარ ვერ გაეთვალისწინებინა პასუხისმგებლობის რისკი.

მე-7 მუხლის დარღვევა შეიძლება დადგეს, თუ:

სასამართლომ კანონი განმარტა სრულიად ახალად;
განმარტება იყო პირის საზიანოდ;
ასეთი განმარტება არ გამომდინარეობდა კანონის ტექსტიდან;
მანამდე არსებული პრაქტიკა სხვა მიმართულებით მიდიოდა;
პირს ვერ ექნებოდა გონივრული მოლოდინი, რომ მისი ქმედება დანაშაულად შეფასდებოდა.

მე-7 მუხლი და სამართლებრივი უსაფრთხოება

მე-7 მუხლის არსი არის სამართლებრივი უსაფრთხოება.

ადამიანმა წინასწარ უნდა იცოდეს:

რა არის აკრძალული;
რა არის დასჯადი;
რა შედეგი შეიძლება მოჰყვეს მის ქმედებას;
რა სასჯელი შეიძლება დაეკისროს;
რა ზღვარი აქვს სახელმწიფოს სისხლისსამართლებრივ ძალაუფლებას.

თუ სახელმწიფო ადამიანს სჯის ბუნდოვანი, უკუძალის მქონე ან მოულოდნელად განმარტებული კანონის საფუძველზე, ეს არღვევს სამართლებრივი სახელმწიფოს ფუნდამენტს.

როდის შეიძლება დაირღვეს მე-7 მუხლი?

მე-7 მუხლის დარღვევის საკითხი შეიძლება დადგეს, თუ:

პირს დასაჯეს ქმედებისთვის, რომელიც ჩადენის დროს დანაშაული არ იყო;
სასამართლომ გამოიყენა კანონი უკუძალით;
პირს დაეკისრა უფრო მძიმე სასჯელი, ვიდრე ქმედების ჩადენის დროს იყო გათვალისწინებული;
კანონი იყო იმდენად ბუნდოვანი, რომ პირს ვერ ექნებოდა ქცევის წინასწარ განსაზღვრის შესაძლებლობა;
სასამართლოს განმარტება იყო მოულოდნელი და პირის საზიანო;
სისხლის სამართლის ნორმა გაფართოვდა ანალოგიით პირის საზიანოდ;
სახელმწიფომ ადმინისტრაციული ან სხვა სახის სანქცია რეალურად სისხლისსამართლებრივ სასჯელად გამოიყენა, კონვენციური გარანტიების გარეშე.

ანალოგიით დასჯის აკრძალვა

სისხლის სამართალში დაუშვებელია პირის დასჯა ანალოგიით.

ეს ნიშნავს, რომ თუ კანონი პირდაპირ არ კრძალავს კონკრეტულ ქმედებას, სასამართლო ვერ იტყვის:

„ეს ქმედება ძალიან ჰგავს სხვა დანაშაულს, ამიტომ უნდა დაისაჯოს.“

სისხლის სამართალი უნდა იყოს მკაფიო. სახელმწიფოს არ შეუძლია გაფართოებული ინტერპრეტაციით შექმნას ახალი დანაშაულებრივი პასუხისმგებლობა.

მე-7 მუხლი მხოლოდ სისხლის სამართალს ეხება?

პირველ რიგში, მე-7 მუხლი ეხება სისხლისსამართლებრივ პასუხისმგებლობას. თუმცა ევროპული სასამართლო მხოლოდ ეროვნული სამართლის ფორმალურ დასახელებას არ უყურებს.

ზოგჯერ სახელმწიფომ შეიძლება სანქციას დაარქვას „ადმინისტრაციული“, მაგრამ მისი შინაარსი, სიმძიმე და მიზანი რეალურად იყოს სისხლისსამართლებრივი ხასიათის.

ასეთ შემთხვევაში მე-7 მუხლის სტანდარტები მაინც შეიძლება გავრცელდეს.

პრაქტიკული მნიშვნელობა

მე-7 მუხლი განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია მაშინ, როდესაც სახელმწიფო ცდილობს:

ძველი ქმედება ახალი კანონით დასაჯოს;
ბუნდოვანი ნორმა პირის წინააღმდეგ გამოიყენოს;
სასამართლო პრაქტიკა მოულოდნელად შეცვალოს;
ადმინისტრაციული სანქციით რეალურად სისხლისსამართლებრივი დასჯა მოახდინოს;
პირს დააკისროს უფრო მძიმე პასუხისმგებლობა, ვიდრე ქმედების დროს იყო მოსალოდნელი.

ეს მუხლი არის დაცვის მექანიზმი უკანონო და თვითნებური დასჯის წინააღმდეგ.

რას ნიშნავს ევრო კონვენციის მე7 მუხლი

ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის მე-7 მუხლი ადგენს მკაფიო წესს: ადამიანი არ შეიძლება დაისაჯოს კანონის გარეშე.

დანაშაულიც და სასჯელიც წინასწარ უნდა იყოს განსაზღვრული. კანონი უნდა იყოს ნათელი, ხელმისაწვდომი და განჭვრეტადი. სახელმწიფოს არ შეუძლია კანონის უკუძალით გამოყენება, უფრო მძიმე სასჯელის დაკისრება ან მოულოდნელი განმარტებით ადამიანის დასჯა.

ეს მუხლი იცავს ადამიანს არა მხოლოდ უკანონო სასჯელისგან, არამედ სახელმწიფოს თვითნებური ძალაუფლებისგან.

მე-8 მუხლი — პირადი ცხოვრების დაცვა

მე-8 მუხლი — პირადი ცხოვრება

ყველას უფლება აქვს, პატივი სცენ მის პირად და ოჯახურ ცხოვრებას, მის სახლს და მიმოწერას.

მე-8 მუხლი ევოლუციური განვითარების ყველაზე ნათელი მაგალითია კონვენციური სამართლის ისტორიაში. 1950 წელს ეს მუხლი ნამდვილ ადამიანურ ცნებებს — სახლი, ოჯახი, მიმოწერა — იცავდა. დღეს, სასამართლოს განმარტებით, ამ მუხლის ქვეშ ხვდება: ციფრული კომუნიკაციის მონიტორინგი, ადამიანის სექსუალური ორიენტაცია, პირადობა, სახელი, სამედიცინო ჩანაწერები, ფოტოგრაფირება, სხეულის ავტონომია.

Klass and Others v. Germany (1978) — სეკრეტული სატელეფონო მოსმენა ამ მუხლის ქვეშ ხვდება. Pretty v. UK (2002) — ადამიანის სიკვდილის ღირსეულ წესს ასევე ამ მუხლის ქვეშ განიხილა სასამართლომ. 2024 წელს კი, KlimaSeniorinnen v. Switzerland-ში, სასამართლომ კლიმატური ცვლილებიდან გამომდინარე ჯანმრთელობის საფრთხე ამ მუხლის ქვეშ ჩართო.

მე-10 მუხლი — გამოხატვის თავისუფლება

გამოხატვის თავისუფლება — ეს სიტყვა, პრესა, ინტერნეტი, ხელოვნება — კონვენციით გარანტირებულია. მაგრამ ეს მუხლი, სხვა მუხლებისგან განსხვავებით, შეზღუდვადია: სახელმწიფოს შეუძლია შეზღუდოს გამოხატვა, თუ ეს (1) კანონით გათვალისწინებულია, (2) კანონიერ მიზანს ემსახურება (ეროვნული უსაფრთხოება, სხვათა რეპუტაცია), (3) აუცილებელია დემოკრატიულ საზოგადოებაში.

ეს სამი კრიტერიუმი — კანონიერება, კანონიერი მიზანი, აუცილებლობა — ECHR-ის ტიპური ანალიტიკური ჩარჩოა. ქართული სასამართლო გადაწყვეტილება, ვინც ჟურნალისტს ან ადვოკატს გამოხატვის სფეროში ზიანს აყენებს, ამ სამი კრიტერიუმის გამოყენებით ფასდება სტრასბურგში.

მუხლი 10 — გამოხატვის თავისუფლება

ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის მე-10 მუხლი იცავს ადამიანის უფლებას, თავისუფლად გამოხატოს აზრი, მიიღოს ინფორმაცია და გაავრცელოს იდეები სახელმწიფოს ჩარევის გარეშე.

ეს უფლება დემოკრატიული საზოგადოების ერთ-ერთი საფუძველია. გამოხატვის თავისუფლების გარეშე შეუძლებელია საჯარო დებატი, ხელისუფლების კრიტიკა, ჟურნალისტური საქმიანობა, პოლიტიკური აზრის გამოხატვა, სამოქალაქო აქტივობა და საზოგადოებრივი კონტროლი.

რას მოიცავს გამოხატვის თავისუფლება?

კონვენციის მე-10 მუხლის მიხედვით, გამოხატვის თავისუფლება მოიცავს სამ ძირითად კომპონენტს:

აზრის ქონის თავისუფლებას
ადამიანს აქვს უფლება ჰქონდეს საკუთარი აზრი, შეხედულება და პოზიცია.
ინფორმაციის მიღების თავისუფლებას
ადამიანს აქვს უფლება მიიღოს ინფორმაცია საჯარო მნიშვნელობის საკითხებზე.
ინფორმაციისა და იდეების გავრცელების თავისუფლებას
ადამიანს შეუძლია გაავრცელოს საკუთარი მოსაზრებები, კრიტიკა, შეფასებები და ინფორმაცია.

ეს უფლება ვრცელდება როგორც წერილობით, ისე ზეპირ, ვიზუალურ, ონლაინ და მედიის საშუალებით გავრცელებულ გამოხატვაზე.

გამოხატვის თავისუფლება მხოლოდ პოპულარულ აზრებს არ იცავს

ევროპული სასამართლოს სტანდარტით, გამოხატვის თავისუფლება იცავს არა მხოლოდ ისეთ ინფორმაციას ან იდეებს, რომლებიც ყველასთვის მისაღებია, არამედ ისეთ გამონათქვამებსაც, რომლებიც შეიძლება იყოს:

მწვავე;
კრიტიკული;
შემაწუხებელი;
არაპოპულარული;
შოკისმომგვრელი;
სახელმწიფო ორგანოებისთვის არასასიამოვნო.

დემოკრატიულ საზოგადოებაში მოქალაქეს აქვს უფლება გააკრიტიკოს ხელისუფლება, სასამართლო, პროკურატურა, საჯარო მოხელე, პოლიტიკური პირი ან ნებისმიერი საჯარო ინსტიტუტი, თუ ეს კრიტიკა ეფუძნება ფაქტობრივ საფუძველს ან წარმოადგენს შეფასებით მსჯელობას.

პრესისა და მედიის განსაკუთრებული როლი

მე-10 მუხლი განსაკუთრებულ მნიშვნელობას ანიჭებს მედიის თავისუფლებას.

პრესა ასრულებს საჯარო მაკონტროლებლის ფუნქციას. მისი ამოცანაა, საზოგადოებას მიაწოდოს ინფორმაცია ისეთ საკითხებზე, რომლებიც საჯარო ინტერესს ეხება.

მედიის თავისუფლება მოიცავს:

ხელისუფლების კრიტიკას;
სასამართლო და საგამოძიებო სისტემის პრობლემების გაშუქებას;
კორუფციისა და ძალაუფლების ბოროტად გამოყენების საკითხების გამოქვეყნებას;
საზოგადოებისთვის მნიშვნელოვანი საქმეების საჯარო განხილვას;
ჟურნალისტური წყაროების დაცვას.

თუ სახელმწიფო უსაფუძვლოდ ზღუდავს მედიას ან ჟურნალისტს, ეს შეიძლება შეფასდეს როგორც გამოხატვის თავისუფლების დარღვევა.

ადვოკატის გამოხატვის თავისუფლება

გამოხატვის თავისუფლება მნიშვნელოვანია ადვოკატებისთვისაც. ადვოკატს აქვს უფლება დაიცვას კლიენტის ინტერესები არა მხოლოდ სასამართლოში, არამედ საჭიროების შემთხვევაში საჯარო კომუნიკაციაშიც.

თუმცა ადვოკატის გამოხატვა უნდა იყოს:

ფაქტობრივ საფუძველზე დაყრდნობილი;
პროფესიული ეთიკის ფარგლებში;
მიზნობრივი და არა პირადი შეურაცხმყოფელი;
დაკავშირებული კლიენტის ინტერესების დაცვასთან;
საზოგადოებრივი ინტერესის მქონე საკითხთან.

თუ ადვოკატი საჯაროდ საუბრობს სასამართლო სისტემის, პროკურატურის, პოლიციის ან სხვა სახელმწიფო ორგანოს შესაძლო დარღვევებზე, ასეთი გამოხატვა შეიძლება დაცული იყოს მე-10 მუხლით, განსაკუთრებით მაშინ, როცა საკითხი საზოგადოებრივ ინტერესს ეხება.

სოციალური ქსელები და გამოხატვის თავისუფლება

დღეს გამოხატვის თავისუფლების დიდი ნაწილი ხორციელდება სოციალურ ქსელებში.

Facebook, YouTube, TikTok, Instagram და სხვა პლატფორმები იქცა საზოგადოებრივი დებატის სივრცედ. მოქალაქეს, ჟურნალისტს, ადვოკატს ან აქტივისტს შეუძლია ამ სივრცეში გაავრცელოს ინფორმაცია, გააკრიტიკოს სახელმწიფო ორგანოები და გააცნოს საზოგადოებას მნიშვნელოვანი ფაქტები.

მაგრამ სოციალური ქსელი არ ნიშნავს სამართლებრივი პასუხისმგებლობისგან სრულ თავისუფლებას. გამოხატვა შეიძლება შეზღუდვას დაექვემდებაროს, თუ იგი შეიცავს:

ცილისწამებას;
ძალადობისკენ მოწოდებას;
სიძულვილის ენას;
პირადი ცხოვრების უხეშ დარღვევას;
გამოძიებისთვის რეალური ზიანის მიყენებას;
შეგნებულად ცრუ ფაქტების გავრცელებას.

როდის შეუძლია სახელმწიფოს გამოხატვის შეზღუდვა?

კონვენციის მე-10 მუხლი არ არის აბსოლუტური უფლება. სახელმწიფო გარკვეულ შემთხვევებში შეიძლება ჩაერიოს გამოხატვის თავისუფლებაში, მაგრამ მხოლოდ მკაცრი პირობების დაცვით.

ჩარევა დასაშვებია მხოლოდ მაშინ, თუ იგი:

გათვალისწინებულია კანონით
შეზღუდვას უნდა ჰქონდეს მკაფიო სამართლებრივი საფუძველი.
ემსახურება ლეგიტიმურ მიზანს
მაგალითად:
- ეროვნული უსაფრთხოების დაცვას;
- საზოგადოებრივი წესრიგის დაცვას;
- დანაშაულის თავიდან აცილებას;
- სხვათა რეპუტაციის ან უფლებების დაცვას;
- კონფიდენციალური ინფორმაციის დაცვას;
- სასამართლოს ავტორიტეტისა და მიუკერძოებლობის დაცვას.
აუცილებელია დემოკრატიულ საზოგადოებაში
ანუ შეზღუდვა უნდა იყოს აუცილებელი, პროპორციული და დასაბუთებული.

თუ სახელმწიფო ვერ აჩვენებს ამ სამ პირობას, გამოხატვის შეზღუდვა შეიძლება ჩაითვალოს კონვენციის დარღვევად.

რას ნიშნავს „აუცილებელია დემოკრატიულ საზოგადოებაში“?

ეს არის მე-10 მუხლის ცენტრალური ტესტი.

სახელმწიფომ უნდა დაამტკიცოს, რომ გამოხატვის შეზღუდვა არ იყო უბრალოდ სასურველი ან მოსახერხებელი, არამედ რეალურად აუცილებელი.

სასამართლო ამოწმებს:

არსებობდა თუ არა მწვავე საზოგადოებრივი საჭიროება;
იყო თუ არა ჩარევა პროპორციული;
ხომ არ არსებობდა ნაკლებად შემზღუდველი საშუალება;
იყო თუ არა გამოყენებული სანქცია გადაჭარბებული;
შეეხებოდა თუ არა გამოხატვა საზოგადოებრივი ინტერესის საკითხს;
იყო თუ არა განცხადება ფაქტი თუ შეფასებითი მსჯელობა;
არსებობდა თუ არა საკმარისი ფაქტობრივი საფუძველი.

ფაქტი და შეფასებითი მსჯელობა

გამოხატვის თავისუფლების საქმეებში განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია განსხვავება ფაქტობრივ მტკიცებასა და შეფასებით მსჯელობას შორის.

ფაქტობრივი მტკიცება არის ისეთი განცხადება, რომლის სიმართლე ან სიყალბე შეიძლება შემოწმდეს. მაგალითად: „ამ პირმა აიღო თანხა კონკრეტულ დღეს“.

შეფასებითი მსჯელობა არის მოსაზრება, შეფასება ან დასკვნა. მაგალითად: „ეს გადაწყვეტილება უსამართლოა“ ან „ეს პროცესი არაეფექტურად წარიმართა“.

შეფასებითი მსჯელობისგან სრული მტკიცებულებითი დადასტურება არ მოითხოვება, მაგრამ მას უნდა ჰქონდეს საკმარისი ფაქტობრივი საფუძველი. სხვაგვარად, იგი შეიძლება გადაჭარბებულ ან უსაფუძვლო თავდასხმად ჩაითვალოს.

საჯარო პირები და კრიტიკის მაღალი სტანდარტი

ევროპული სასამართლოს პრაქტიკაში საჯარო პირები, სახელმწიფო მოხელეები, პოლიტიკოსები და საჯარო ფუნქციის მქონე პირები უფრო ფართო კრიტიკისადმი უნდა იყვნენ მზად.

მიზეზი მარტივია: ისინი მონაწილეობენ საჯარო ძალაუფლების განხორციელებაში და მათი საქმიანობა საზოგადოებრივი კონტროლის საგანია.

ამიტომ დასაშვებია უფრო მკაცრი კრიტიკა:

მინისტრების მიმართ;
პროკურორების მიმართ;
მოსამართლეების მიმართ;
პოლიციის მიმართ;
საჯარო უწყებების მიმართ;
პოლიტიკური თანამდებობის პირების მიმართ.

თუმცა ეს არ ნიშნავს ცრუ ფაქტების თავისუფლად გავრცელების უფლებას. კრიტიკა უნდა დარჩეს ფაქტობრივად დასაბუთებულ ან შეფასებით ფორმატში.

სასამართლოს ავტორიტეტი და გამოხატვის თავისუფლება

მე-10 მუხლის მეორე ნაწილი პირდაპირ მიუთითებს, რომ გამოხატვის თავისუფლება შეიძლება შეიზღუდოს სასამართლოს ავტორიტეტისა და მიუკერძოებლობის დასაცავად.

მაგრამ ეს საფუძველი არ ნიშნავს, რომ სასამართლო სისტემა კრიტიკისგან დაცულია.

სასამართლოს, მოსამართლეების და მართლმსაჯულების სისტემის კრიტიკა დასაშვებია, თუ იგი:

ეხება საზოგადოებრივ ინტერესს;
ეფუძნება კონკრეტულ ფაქტებს;
არ არის უსაფუძვლო პირადი შეურაცხყოფა;
არ შეიცავს ცრუ ბრალდებებს;
მიზნად ისახავს სისტემური პრობლემის ან კონკრეტული საქმის პრობლემური ასპექტის განხილვას.

დემოკრატიულ საზოგადოებაში მართლმსაჯულების სისტემის გამჭვირვალობა და კრიტიკა აუცილებელია.

გამოხატვის თავისუფლება და რეპუტაციის დაცვა

ხშირად გამოხატვის თავისუფლება ეჯახება სხვა პირის რეპუტაციის დაცვას.

ასეთ დროს სასამართლომ უნდა დააბალანსოს ორი უფლება:

ერთ მხარეს — გამოხატვის თავისუფლება;
მეორე მხარეს — პირის პატივი, ღირსება და რეპუტაცია.

ბალანსის დროს მნიშვნელობა აქვს:

განცხადების შინაარსს;
განცხადების ფორმას;
საჯარო ინტერესს;
განცხადების ადრესატის სტატუსს;
ფაქტობრივ საფუძველს;
გამოყენებული ენის სიმწვავეს;
გავრცელების მასშტაბს;
სანქციის სიმძიმეს.

თუ სანქცია ძალიან მძიმეა, მას შეიძლება ჰქონდეს „გამყინავი ეფექტი“ — ანუ სხვა პირებიც შეშინდნენ კრიტიკული აზრის გამოხატვისგან.

რა არის მყინავი ეფექტი?

მყინავი ეფექტი ნიშნავს, რომ სახელმწიფოს მიერ დაწესებული მკაცრი პასუხისმგებლობა ან სანქცია სხვებსაც აშინებს და აიძულებს თავი შეიკავონ კრიტიკული განცხადებისათვის .

მაგალითად, თუ ჟურნალისტს, ადვოკატს ან აქტივისტს მკაცრად სჯიან საჯარო ინტერესის საკითხზე გაკეთებული კრიტიკული განცხადებისთვის, სხვა პირებიც შეიძლება აღარ გაბედონ მსგავსი თემების განხილვა.

ევროპული სასამართლო ასეთ ეფექტს განსაკუთრებულად სერიოზულად აფასებს.

როდის შეიძლება დაირღვეს მე-10 მუხლი?

მე-10 მუხლის დარღვევის საკითხი შეიძლება დადგეს, თუ:

პირს დასაჯეს ხელისუფლების კრიტიკისთვის;
ჟურნალისტს ან მედიას შეუზღუდეს საჯარო ინტერესის მქონე ინფორმაციის გავრცელება;
ადვოკატს სანქცია დაეკისრა კლიენტის დაცვის მიზნით გაკეთებული დასაბუთებული განცხადებისთვის;
სასამართლომ არ განასხვავა ფაქტობრივი მტკიცება და შეფასებითი მსჯელობა;
კრიტიკის გამო გამოყენებული სანქცია იყო არაპროპორციული;
ცილისწამების საქმეში არ შეფასდა საჯარო ინტერესის ელემენტი;
სახელმწიფომ გამოიყენა სამართლებრივი მექანიზმი კრიტიკულად განწყობილ პირის შესაჩერებლად;
სასამართლომ სათანადოდ არ დააბალანსა გამოხატვის თავისუფლება და რეპუტაციის დაცვა.

რატომ არის ევრო კონვნეციის მე-10 მუხლი გამოხატის თავისუფლების მნიშვნელოვანი?

გამოხატვის თავისუფლება დემოკრატიული საზოგადოების ქვაკუთხედია. ის უზრუნველყოფს, რომ მოქალაქეებს ჰქონდეთ შესაძლებლობა გააკრიტიკონ ხელისუფლება, გაავრცელონ ინფორმაცია და მონაწილეობა მიიღონ საჯარო დებატში.

საზოგადოებრივი კონტროლი შეუძლებელია თავისუფალი სიტყვის გარეშე. სწორედ ამიტომ, მე-10 მუხლი იცავს არა მხოლოდ მშვიდ და ნეიტრალურ გამონათქვამებს, არამედ მკვეთრ, კრიტიკულ და ხელისუფლებისთვის არასასიამოვნო პოზიციებსაც.

შეჯამება- მარიამ ჭყონია სისხლის სამართლის ექსპერტი ადვოკატი

ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის მე-10 მუხლი იცავს გამოხატვის თავისუფლებას — აზრის ქონის, ინფორმაციის მიღებისა და ინფორმაციის გავრცელების უფლებას.

სახელმწიფოს შეუძლია ამ უფლების შეზღუდვა მხოლოდ მაშინ, როდესაც ჩარევა კანონით არის გათვალისწინებული, ემსახურება ლეგიტიმურ მიზანს და აუცილებელია დემოკრატიულ საზოგადოებაში.

საჯარო ინტერესის მქონე საკითხებზე კრიტიკა განსაკუთრებულ დაცვას იმსახურებს. ეს ეხება ხელისუფლების, სასამართლოს, პროკურატურის, პოლიციისა და სხვა საჯარო ინსტიტუტების საქმიანობის შეფასებასაც.

მე-13 მუხლი — ეფექტური სამართლებრივი დაცვის საშუალება

ეს მუხლი კონვენციის „გარანტიის გარანტიაა“. ის ადგენს: ყველა სახელმწიფო ვალდებულია, ეროვნულ დონეზე ეფექტური სამართლებრივი დაცვის საშუალება ჰქონდეს. ეს ნიშნავს: ადამიანი, ვისი კონვენციური უფლებები დაარღვია, ეროვნულ სასამართლოშიც უნდა შეძლებდეს ამ დარღვევის გამოსწორებას.

როცა პირის განცხადება და მტკიცებულებები ნამდვილად არ იყო არარეალური რომ გამომძიებელს არ

წარმოშობოდა სურვილი გამოძიების ჩასატარებლად ყველა საშუალების

გამოყენების ვალდებულებისა, აქ ვსაუბრობ არამარტო 115 მუხლი სხვა

მუხლებითაც გათვალისწინებულ დანაშაულებებზე

მოგხსენებათ პროცედურული ვალდებულებები:

მეე-6 მუხლი (სამართლიანი სასამართლო)

HARUTYUNYAN v. ARMENIA 2005 წლის 5 აპრილი

სამოქალაქო სარჩელი/კომპენსაცია მე-13 მუხლი

Menesheva v. Russia 2006წლის 9 მარტი

გამოძიების ვალდებულება=გამოძიება+სასამართლო +სასჯელი

დაუსჯელობასთან ბრძოლა/

გამოძიების მიზნები

ინციდენტის/საქმის ვითარების გარკვევა

დამნაშავეთა დადგენა

ყველა სავარაუდო მტკიცებულება რომელსაც მე მივანიშნებდი ჩემს

განცხადებაში ავალდებულებდათ ვაკე საბურთალოს რაიონულ

პროკურატურას ეფექტურად ეწარმოებინათ გამოძიება, ამოეწურათ

ყველა საგამოძიებო მოქმედება რაც არ გააკეთეს

ასევე ევრო კონვენციისუხეში დარღვევაა

III. კონვენციის ოქმები — დამატებითი გარანტიები

პირველი ოქმი, 1-ლი მუხლი — საკუთრების დაცვა

ეს მუხლი კონვენციასთან ერთ-ერთი ყველაზე ხშირად გამოყენებული გარანტიაა. „კონვენციური საკუთრება“ ფართო ცნებაა — ის მოიცავს: ქონებას, ფულს, ვალდებულებით მოთხოვნებს, ლიცენზიებს, ინტელექტუალურ საკუთრებას. ყოველ ამ სფეროში სახელმწიფოს ჩარევა — ანუ ჩამორთმევა, შეზღუდვა ან სარგებლობის ხელშეშლა — ამ მუხლის ქვეშ შეიძლება გასაჩივრდეს.

Sporrong and Lonnroth v. Sweden (1982) — ეს ისტორიული გადაწყვეტილება ადგენს სამ-ნაწილიან ტესტს: (1) ჩარევა კანონით განსაზღვრული უნდა იყოს; (2) კანონიერი მიზნის მიმყოლი; (3) სამართლიანი ბალანსი საჯარო ინტერესსა და ინდივიდის საკუთრებას შორის. ამ ბოლო კრიტერიუმს ქართული სასამართლო პრაქტიკაში ნაკლებად ყურადღება ეთმობა — ECHR-ში კი ის ყველაზე ხშირი სადავო სტანდარტია.

მე-7 ოქმი, მე-3 მუხლი — კომპენსაცია უსწორო მსჯავრდებისათვის

თუ ადამიანი მსჯავრდებულ იქნა, სასჯელი მოიხადა, მაგრამ შემდეგ გამოვლინდა, რომ უდანაშაულო იყო — სახელმწიფო ვალდებულია კომპენსაცია გადაიხადოს. ეს ნორმა ქართულ სამართლებრივ პრაქტიკაში ნაკლებად ცნობილია. Nealon and Hallam v. United Kingdom (2024) — ECHR-ის გრანდ-პალატამ ამ სტანდარტის ფარგლები შეაფასა: სახელმწიფოს ფართო შეფასების ზღვარი, მაგრამ ბრალეულობის შეფასება კომპენსაციის პირობად ვერ გამოდგება.

IV. ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო — როგორ მუშაობს

34-ე მუხლი — ინდივიდუალური სარჩელი

ადამიანის უფლებათა ევროპულ სასამართლოს მიმართვის პირველი პირობა: ეროვნული სამართლებრივი საშუალებები ამოწურული უნდა იყოს. ეს ნიშნავს: ჯერ — ეროვნული სასამართლოები, კასაციამდე. შემდეგ — სტრასბურგი. ვადა: 4 თვე საბოლოო ეროვნული გადაწყვეტილებიდან.

ეს ვადა 2022 წელს შეიცვალა — ადრე 6 თვე იყო. ბევრი კლიენტი სწორედ ამ ვადის გამოტოვებით კარგავს ECHR-ის გზას. ადვოკატი ვალდებულია კასაციის საბოლოო გადაწყვეტილების მიმიღებიდან პირველ დღესვე ამ ვადის ათვლა დაიწყოს.

“ECHR-ის სარჩელი ბევრი ადამიანისთვის ბოლო გზაა. ეროვნული სასამართლოები ამოწურა, სამართლიანობა ვერ მიიღო. სტრასბურგი კი ნიშნავს: ევროპის 46 სახელმწიფო ათვალყურებს, თუ საქართველო ამ ადამიანის უფლებებს ასრულებს. ეს ნამდვილი ბერკეტია.”

— მარიამ ჭყონია, სისხლის სამართლის ადვოკატი

რა კრიტერიუმებს ამოწმებს სასამართლო?

სარჩელი დასაშვებად ცნობის წინ სტრასბურგი ამოწმებს: (1) ვადა — 4 თვე; (2) ეროვნული სარჩელები ამოწურულია? (3) სარჩელი ანონიმური ან ბოროტად წარდგენილი ხომ არ არის? (4) სარჩელი ადრე ECHR-ის ან სხვა საერთაშორისო ინსტიტუტის მიერ განხილული ხომ არ ყოფილა?

დასაშვებობის ახალი კრიტერიუმი — „arguable claim“ — ნიშნავს: სარჩელს კონვენციის სერიოზული დარღვევის დასაბუთებული ვარაუდი უნდა ჰქონდეს. ეს ნიშნავს, რომ სარჩელი სამართლებრივად კვალიფიციური ადვოკატის მიერ უნდა მომზადდეს.

სასამართლოს გადაწყვეტილების შედეგი

თუ სასამართლო დაადგენს, რომ სახელმწიფომ კონვენცია დაარღვია: (1) ადგენს სამართლიან კომპენსაციას (just satisfaction) — 41-ე მუხლი; (2) შეიძლება მოსთხოვოს სახელმწიფოს კონკრეტული ღონისძიებების გატარება; (3) შეიძლება გამოიყენოს „პილოტური გადაწყვეტილება“ (pilot judgment) — სიტუაციებში, სადაც სტრუქტურული, სისტემური პრობლემა არსებობს.

Burmych and Others v. Ukraine (2017) — ათასობით ანალოგიური სარჩელი ერთ პილოტურ გადაწყვეტილებად გაერთიანდა. ეს ნიშნავს: ECHR-ს არა მხოლოდ ინდივიდუალური შემთხვევები, სახელმწიფოების სტრუქტურული პრობლემებიც ადაევს.

V. ECHR პრაქტიკაში — ქართული კონტექსტი

საქართველო ECHR-ის ერთ-ერთი ყველაზე „აქტიური“ სახელმწიფოა სარჩელების რაოდენობის მიხედვით. ათეულობით გადაწყვეტილება მიღებულია: საქართველოს სახელმწიფოს მიმართ, სამართლებრივი სისტემის ხარვეზებზე, სახელმწიფო ორგანოების ქმედებებზე.

ყველაზე ხშირი დარღვეული მუხლები საქართველოს საქმეებში: მე-6 (სამართლიანი სასამართლო), მე-5 (თავისუფლება), პირველი ოქმის 1-ლი (საკუთრება), მე-3 (წამება). ეს ოთხი მუხლი ყველა ადვოკატისთვის, ვინც ქართულ სასამართლო სისტემაში მუშაობს, ყოვლისმომცველი სამუშაო ინსტრუმენტი უნდა იყოს.

“ქართელ ადვოკატს, ვინც კონვენციის სტანდარტებს ფლობს, ეროვნულ სასამართლოშიც ძლიერი პოზიცია აქვს: ევროპული სტანდარტის მოთხოვნა ეროვნულ სასამართლოს სიფხიზლეში ამყოფებს. ეს ბერკეტი ყველა სასამართლო საქმეში გამოიყენება.”

— ლაშა ჯანიბეგაშვილი, ადვოკატი

VI. ECHR — პრაქტიკული გზამკვლევი ქართველი მოქალაქისთვის

თუ თვლით, რომ საქართველომ კონვენციური უფლება დაარღვია, ნაბიჯები ასეთია:

ეროვნული სასამართლოები — კასაციამდე. ამ ეტაპზე ECHR-ის სტანდარტები ეროვნულ სარჩელშიც ეფექტურად გამოიყენეთ.
კასაციის საბოლოო გადაწყვეტილება — ეს ეროვნული სარჩელის ამოწურვაა. ვადა ახლა ითვლება.
4 თვის ვადა — ამ ვადის შიგნით ECHR-ის სარჩელი უნდა შეიტანოს. ვადის გამოტოვება = ECHR-ის სარჩელი ჩაიჭრება.
სარჩელის ფორმა — ECHR-ის ოფიციალური ვებ-გვერდი. ფორმა ზუსტად, სრულად, კვალიფიციური ადვოკატის დახმარებით.
სარჩელის ენა — ოფიციალური ენა: ინგლისური ან ფრანგული. ქართული ენა სარჩელის ადმინისტრაციულ ეტაპზე დასაშვებია.
ადვოკატი — ECHR-ის სარჩელი კვალიფიციური ადვოკატის გარეშე პრაქტიკულად გამოუვალ სიტუაციაა. სარჩელი სამართლებრივ ანალიზს, კონვენციური სტანდარტების ცოდნას და პრეცედენტული სამართლის გამოყენებას საჭიროებს.

VII. დასკვნა — კონვენცია: ევროპის სამართლებრივი ქვაკუთხედი

ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენცია 75 წლის ისტორიაში ასობით ათასი ადამიანი დაიცვა. სახელმწიფოები, ვინც 1953 წლამდე ნებისმიერი ქმედებით თავიანთ მოქალაქეებს ეპყრობოდნენ, კონვენციით შეიზღუდნენ — და ევროპული სასამართლო ამ შეზღუდვის გარანტი გახდა.

საქართველოში ეს გარანტია 1999 წლიდან მოქმედებს. ყველა ქართველ მოქალაქეს, ვინც ეროვნული სასამართლო სისტემაში სამართლიანობა ვერ მიიღო, კონვენციური სარჩელი სტრასბურგში წარდგენის შესაძლებლობა გააჩნია. ეს შესაძლებლობა სიტყვა კი არ არის — ეს ევროპული სამართლებრივი ერთობის ყველაზე ძლიერი ბერკეტია, ყველაზე სუსტი ადამიანის ხელთ.

ადვოკატ ლაშა ჯანიბეგაშვილი და მარიამ ჭყონია — advocatory.ge-ის ფარგლებში — კლიენტებს კონვენციური სარჩელის მომზადებასა და ECHR-ის სტანდარტების ეროვნულ სასამართლოებშიც გამოყენებაში ეხმარებიან. ეს სამართლებრივი ბერკეტი — ევროპული სტანდარტი ქართულ სასამართლოში — ხშირად გადამწყვეტია.

ევრო სასამართლოს არაერთი საინტერესო პრეცედენტული გადაწყვეტილებები აქვს მიღებული

საქმე ერემია მოლდოვას რესპუბლიკის წინააღმდეგ

ევრო სასამართლოს გადაწყვეტილება ე-ს ქმარი, პოლიციელი, ძალადობდა მის მიმართ, ხშირად მათი მოზარდი ქალიშვილების თანდასწრებით, რომელთა ფსიქოლოგიურ კეთილდღეობაზე უარყოფითად იმოქმედა. ე-ს ქმრის წინააღმდეგ დამცავი ორდერი გაიცა ე-ს პირველივე მოთხოვნის საფუძველზე, მაგრამ ქმარმა არ გაითვალისწინა და სააპელაციო საჩივარში ნაწილობრივ გააუქმა. ე-მ სისხლის სამართლის საჩივარი შეიტანა და განაცხადა, რომ სხვა პოლიციელების მხრიდან ზეწოლა ხდებოდა საჩივრის უკან წასაღებად. მიუხედავად იმისა, რომ საბოლოოდ დაიწყო სისხლის სამართლის გამოძიება და აღმოჩნდა ქმრის დანაშაულის დამადასტურებელი არსებითი მტკიცებულებები, პროკურორმა გამოძიება ერთი წლით შეაჩერა იმ პირობით, რომ გამოძიება განახლდებოდა, თუ ქმარი ამ პერიოდში სხვა დანაშაულს ჩაიდენდა იმ საფუძველზე, რომ ქმარმა ჩაიდინა „ნაკლებად სერიოზული დანაშაული“ და „საზოგადოებისთვის საფრთხეს არ წარმოადგენდა“. ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ მე-3 მუხლის დარღვევა დაადგინა ე-სთან მიმართებაში, რადგან ე-ს ქმრის სისხლის სამართლის გამოძიების შეჩერებამ ფაქტობრივად დაიცვა იგი სისხლისსამართლებრივი პასუხისმგებლობისგან და არა შეაჩერა ე-ს მიმართ შემდგომი ძალადობის ჩადენისგან. სასამართლომ დაასკვნა, რომ განქორწინების შესახებ მათი მოთხოვნის სასწრაფო განხილვის დაჩქარებაზე უარის თქმა, დამცავი ორდერის აღუსრულებლობა და ე-ს შეურაცხყოფა შერიგების შეთავაზებით, რადგან ის „არც პირველი და არც უკანასკნელი ქალი იყო, რომელსაც ქმარი სცემდა“, და სისხლის სამართლის საქმის შეჩერებით „ასეთი ძალადობის განმეორებით შეწყნარებას და პირველი განმცხადებლის, როგორც ქალის მიმართ დისკრიმინაციულ დამოკიდებულებას ასახავდა“, რითაც არღვევდა კონვენციის მე-14 მუხლს. ასევე დაირღვა მე-8 მუხლი ე-ს ქალიშვილებთან მიმართებაში მათი პირადი ცხოვრების პატივისცემის უფლების თვალსაზრისით, მათ შორის პირის ფიზიკური და ფსიქოლოგიური მთლიანობის. სასამართლომ სახელმწიფოს დაავალა განმცხადებლებისთვის არამატერიალური ზიანის და ხარჯების ანაზღაურება.

საქმე შმიდტი გერმანიის წინააღმდეგ-

1994 წ. სასამართლომ დაადგინა, რომ კანონი, რომელიც მხოლოდ მამაკაცებს ავალდებულებდა მეხანძრეებად მუშაობას და არა ქალებს, ან ალტერნატიულად, მამაკაცებს ავალდებულებდა სახანძრო სამსახურის გადასახადის გადახდას, დისკრიმინაციული იყო და არღვევდა ადამიანის უფლებათა ევროპულ კონვენციას.

დიჯეი ხორვატიის წინააღმდეგ სექსუალური ძალადობა და გაუპატიურება

სავარაუდოდ, დ.ჯ. მისმა კოლეგამ გააუპატიურა. ხორვატიის ხელისუფლებამ ვერ ჩაატარა გაუპატიურების ბრალდების ეფექტური გამოძიება სავარაუდო დანაშაულის ადგილის სათანადო დათვალიერების, დაზარალებული მხარისა და სხვა მოწმეების დაკითხვისა და სასამართლო ექსპერტიზის მტკიცებულებების უზრუნველყოფის გამო. სასამართლო პროცესის მოსამართლემ ყურადღება გაამახვილა დ.ჯ.-ს სავარაუდო ანტისოციალურ ქცევაზე, რითაც აკლდა აღქმული მიუკერძოებლობა. ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ ხორვატია ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის მე-3 და მე-8 მუხლების პროცედურული ასპექტის დარღვევაში ცნო. მან ხაზგასმით აღნიშნა, რომ „ბრალდება იმის შესახებ, რომ გაუპატიურების მსხვერპლი იმყოფებოდა ალკოჰოლის ზემოქმედების ქვეშ ან სხვა გარემოებები, რომლებიც დაკავშირებულია მსხვერპლის ქცევასთან ან პიროვნებასთან, ვერ ათავისუფლებს ხელისუფლებას ეფექტური გამოძიების ჩატარების ვალდებულებისგან“. საქმე ავსებს სასამართლოს იურისპრუდენციას, რომელიც ქალთა მიმართ ძალადობას ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის მე-3 მუხლით აკრძალულ არასათანადო მოპყრობის ფორმად აღიარებს და აზუსტებს სახელმწიფოს პოზიტიური ვალდებულებების შინაარსს, დაისაჯოს გაუპატიურების საქმეები და გამოიძიოს გაუპატიურების საქმეები.

ებჩინი თურქეთის წინააღმდეგ

ევრო სასამართლოს გადაწყვეტილება

ქუჩაში მასწავლებელს თავს დაესხა ორი პირი, რომლებმაც სახეში მჟავა შეასხურეს. მან განაცხადა, რომ ხელისუფლებამ ვერ შეძლო თავდასხმის თავიდან აცილება თურქეთის ადამიანის უფლებათა ფონდის ანგარიშის საფუძველზე, რომლის თანახმადაც 1984-1995 წლებში სამხრეთ-აღმოსავლეთ თურქეთში მასწავლებლის მკვლელობის 143 შემთხვევიდან 91 ქურთისტანის მუშათა პარტიას (ქურთისტანის მუშათა პარტია, უკანონო ორგანიზაცია) მიეწერებოდა. მისი კომპენსაციის მოთხოვნა უზენაესმა ადმინისტრაციულმა სასამართლომ ორჯერ უარყო. მისი აგრესორები მხოლოდ ექვსი წლის შემდეგ დააკავეს; აგრესიის წამქეზებლის წინააღმდეგ წარმოება შვიდ წელზე მეტხანს გაგრძელდა, ხოლო მისი თანამზრახველის წინააღმდეგ საქმეები კვლავ საკასაციო სასამართლოში განიხილებოდა. ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ ხელისუფლება არ დააკისრა პასუხისმგებლობაში მომჩივნის ინდივიდუალურად დაცვის ზომების მიუღებლობაზე, რადგან არ არსებობდა მტკიცებულება დაშინების ან მუქარის შესახებ, რომლის მსხვერპლიც შესაძლოა ყოფილიყო. თუმცა, სასამართლომ დაადგინა, რომ ადმინისტრაციულმა და სისხლის სამართლის წარმოებამ ვერ უზრუნველყო ძალადობის სერიოზული აქტისგან სწრაფი და ადეკვატური დაცვა და რომ ადგილი ჰქონდა მე-3 და მე-8 მუხლების დარღვევას. სასამართლომ საქმე მე-6 მუხლის მიხედვით არ განიხილა.

IG მოლდოვას რესპუბლიკის წინააღმდეგ

სავარაუდოდ, 14 წლის გოგონა ნაცნობმა გააუპატიურა. მან განაცხადა, რომ ხელისუფლებამ ეფექტურად ვერ გამოიძია მისი ბრალდებები და წინააღმდეგობის დამადასტურებელი მტკიცებულებების მოთხოვნა მის მიმართ დისკრიმინაციული იყო. სასამართლომ ეფექტური გამოძიების შესახებ მე-3 მუხლის დარღვევა დაადგინა და სახელმწიფოს დაავალა განმცხადებლისთვის სამართლიანი კომპენსაციის გადახდა არამატერიალური ზიანისთვის და განმცხადებელს 10 000 ევროს ანიჭებს.

თემები

advocatory.ge — ლაშა ჯანიბეგაშვილი | მარიამ ჭყონია | თბილისი · ბათუმი · მთელი საქართველოს მასშტაბით პარტნიორ ადვოკატებთან ერთად დაგიცავთ

გამოქვეყნდა: 2026-05-02 00:00:00